2158

Conceptual framework of physical- spatial development planning in peri- urban area of Ardabil

دكتري تخصصي

جغرافيا و برنامه ريزي شهري

مركز تحصيلات تكميلي دانشگاه پيام نور

1403

1403/10/29

دكتر مصطفي طالشي، دكتر عليرضا سليماني

دكتر سيدمهدي موسي‌كاظمي

Peri-urban, integrated planning, physical-spatial, Ardabil

وجود جريانات روزافزون فضايي ميان نواحي شهري و روستايي به‌ويژه در پيرامون كلانشهرها، سبب درهم تنيدگي و پيوستگي فزاينده اين دو عرصۀ زيستي شده است به نحوي‌كه در نتيجۀ توسعۀ شتابان شهري، محدوده‌هاي بين مناطق شهري و روستايي به سختي قابل تشخيص و شناسايي مي باشند. خَزش شهري از پيامدهاي شهرنشيني شتابان است كه طي آن نه تنها برخي از روستاهاي پيراموني و سطوحي از اراضي پيراشهري به محدوده شهرها الحاق گرديده و با شكل‌گيري محلات ناپايدار، برمسائل و مشكلات شهري مي‌افزايد، بلكه عرصه‌هاي روستايي را به‌دليل تصرف و محدود ساختن اراضي فعاليت‌هاي سنتي وابسته به زمين(كشاورزي و دامداري)‌، تحت تاثير قرار مي‌دهند كه در كنار آن، شهرگرايي، تغييرات كاربري اراضي، ساخت و سازهاي غير‌مجاز، از بين‌رفتن هويت روستايي، نفوذ مشاغل جايگزين خدماتي، رواج دلالي و بورس بازي زمين و ... نيز قابل اشاره مي‌باشند. جميع اين شرايط سبب مي‌شود كه اين عرصه‌هاي زيستي و فعاليتي از روند طبيعي خود خارج شده و بر تحولات و دگرگوني‌هاي‌ كالبدي - فضايي اين سكونتگاهها در ابعاد مختلف مُحيطي- اكولوژيك، اجتماعي- فرهنگي، اقتصادي، كالبدي- فضايي و مديريتي- نهادي مُنتج گردند. اين وضعيت در ناحيۀ پيراشهري اردبيل نيز نمود عيني داشته و به‌ويژه پس از شكل‌گيري استان در سال 1372، به مراتب تشديد شده است كه تداوم اين روند بيش از پيش بر بروز چالش‌هاي اين ناحيه در سالهاي آتي خواهد افزود. به نحوي‌كه هم اكنون سكونتگاههاي ناحيه پيراشهري اردبيل با مسائل متعدد و متنوعي در ابعاد گوناگون كالبدي- فضايي مواجه مي‌باشند كه از آن جمله مي‌توان به تحولات محيطي- اكولوژيك در ارتباط با (خشك شدن منابع آب سطحي و كاهش سطح آبهاي زيرزميني، ازبين رفتن مراتع، چمنزارها و تفرجگاهها، انتشار فاضلاب، پسماند و نخاله‌هاي ساختماني، تغييرات كاربري اراضي و ...)، تحولات اجتماعي – فرهنگي نظير(مهاجرت، كاهش بُعد خانوار، تغيير آداب و رسوم، شهرگرايي و ...)، تحولات اقتصادي از قبيل(از بين رفتن اراضي كشاورزي و تضعيف فعاليت‌هاي دامداري به‌دليل تملك اراضي فعاليتي روستاها، اجراي طرحهاي عمراني و سياست‌هاي توسعه طلبانه و تك بعُدي مسكن شهري ، ظهور و گسترش مشاغل خدماتي در روستاها و ...)، تحولات كالبدي- فضايي مانند(شكل گيري سكونتگاههاي غير‌رسمي ناپايدار در شهر اردبيل، الحاق روستاها و اراضي پيراشهري به شهر، تغيير بافت، سيما و منظر عمومي روستاها به‌دليل نفوذ فرهنگ شهري و اجراي طرحهاي توسعه كالبدي، كاهش ابعاد قطعات مسكوني و ...) و نيز به تحولات مديريتي- نهادي در ارتباط با (مسائل و مشكلات ناشي از عدم برنامه ريزي و مديريت يكپارچه شهري و روستايي، ضعف مديريت شهري در گستره حريم به‌دليل تداخل وظايف شهرداري‌ها با جهاد كشاورزي و ...) اشاره نمود. لذا به‌منظور برون‌رفت از اين مشكلات و فائق آمدن بر اين چالش‌ها، لازم مي‌باشد با شناسايي ظرفيت‌ها و محدوديت‌هاي كالبدي- فضايي ناحيه و از طريق بهره گيري از رويكردهاي نظري و تجارب جهاني و همچنين عوامل اثر‌گذار بر بروز تحولات، برنامه‌ريزي توسعه در ناحيۀ پيراشهري اردبيل مُبتني بر الگويي باشد تا برنامه ريزي يكپارچۀ توسعۀ كالبدي- فضايي را در اين ناحيه و در راستاي نيل به اهداف توسعه پايدار مورد اهتمام قرار دهد. بر اين اساس و به منظور دستيابي به اين مهّم، از پارادايم «تفسيري» براي شناخت علمي حاكم بر پژوهش و از روش شناسي«تركيبي كمّي و كيفي» استفاده شده و شهر اردبيل به انضمام تعداد 20 روستاي داراي سكنه واقع در حوزه نفوذ مستقيم كه محل استقرار آنها منطبق بر محدوده حريم استحفاظي شهر مي باشد، جامعه آماري پژوهش را تشكيل مي‌دهند. همچنين نمونه‌گيري به‌صورت تمام‌شماري از كليه سكونتگاههاي شهري و روستايي ياد شده به‌عمل آمده و مُتغيرها و نماگرهاي تحقيق، كليه ابعاد مُتنوع برنامه‌ريزي كالبدي- فضايي شامل ابعاد محيطي- اكولوژيك، اجتماعي- فرهنگي، اقتصادي، كالبدي- فضايي و مديريتي- نهادي را در بر مي‌گيرند. در فرايند تحقيق، ابزارهاي گردآوري اطلاعات مُشتمل بر بانك هاي اطلاعات اسنادي(يا توصيفي) توسعه شهري و روستايي و تجارب داخلي و ساير كشورها در زمينه سكونتگاههاي پيراشهري و مادر شهرهاي مربوط به آنها، گزارشات مُستند، آمارهاي دوره هاي سرشماري، نقشه‌ها، جداول و فيش‌هاي تحقيق و در نهايت مصاحبه با تعداد 34 نفر از افراد كليدي و صاحبنظران(اساتيد دانشگاهي، خبرگان شهري، روستايي و دستگاههاي اجرايي ذيربط و نيز مشاوران مجرب تهيه كننده طرحهاي توسعه شهري و روستايي، با بهره‌گيري از روش‌هاي رايج نظير تكنيك گلوله برفي(Snowball) بوده‌ و تجزيه و تحليل اطلاعات، مُبتني بر روش تحليل«محتواي كيفي» بوده است.

1404/05/11

ابراهيمي

78461