2101

The historical geography of the northern lands of the Hormuz rulers

دكتري تخصصي

تاريخ گرايش تاريخ ايران بعد از اسلام

مركز تحصيلات تكميلي دانشگاه پيام نور

1402

1402/10/26

دكتر محمد امير شيخ نوري

دكتر مهري ادريسي اريمي، دكتر احمد بازماندگان خميري

King of Hormuz, Old Hormuz, New Hormuz, Historical Geography of Hormuz, Territory of Hormu

اين پژوهش با روش توصيفي – تحليلي بصورت كتابخانه اي و ميداني با رويكرد تاريخي بر آن است جغرافياي تاريخي سرزمين هاي شمالي قلمرو ملوك هرموز و جايگاه آنرا در شكل گيري فرمانروايي ملوك هرموز در اواسط سده پنجم تا فروپاشي اين سلسله فرمانروايي در سده يازدهم هجري قمري (حوالي 450 ه.ق تا 1032ه.ق) را مورد بررسي قرار دهد. پژوهش قصد دارد به اين پرسش اساسي پاسخ دهد كه جغرافياي تاريخي هرموز چه نقشي در شكل گيري و بسط فرمانروايي ملوك هرموز داشته است؟ دسترسي به دريا، قرار گرفتن در گلوگاه ورودي خليج فارس، وجود منابع آب شرب، وجود خورهاي متعدد كه امنيت ناوگان تجاري در برابر وقايع دريايي و نيز هنگام حمله دشمنان و راهزنان را تامين مي نمود، زنجيره اي از جزاير به هم پيوسته كه امكان پهلوگيري و امنيت ناوگان دريايي را فراهم مي ساخت، جلگه ها و دشت هاي حاصلخيز پس كرانه اي و قرار گرفتن در مسير خشكي و دريايي راه ادويه كه خليج فارس را به درياي عمان، اقيانوس هند، خليج عدن و سرزمين هاي پيراموني و همچنين چين و شرق آفريقا متصل مي كرد، مهمترين مزيت هاي هرموز كهنه و سپس جزيره هرموز بود كه زمينه شكل گيري و قدرت يابي حكمراني ملوك هرموز طي 7 قرن متوالي را فراهم مي ساخت. بنا به تقسيم بندي منابع تاريخي، ملوك هرموز دو دوره را به لحاظ زماني پشت سر نهادند كه از آنها با عنوان ملوك قديم و ملوك جديد هرموز ياد مي شود. ملوك قديم هرموز 13 نفر بودند كه توسط محمد درم كوب در هرموز كهنه (حوالي بندر تياب در ميناب فعلي) حكمراني خويش را آغاز كردند و به تدريج قلمرو خود را گسترش دادند. ملوك جديد نيز پس از يكدوره نزاع خانوادگي در همان بستر هرموز كهنه شكل گرفت اما در مرحله دوم، مركز فرمانروايي آنها از هرموز كهنه به جزيره جرون كه بعدها هرموز خوانده شد، منتقل گرديد و هرموز كهنه اهميت سابق خود را از دست داد. از اين پس ملوك هرموز سرزمين هاي تحت فرمان خود را با نام درونات( جزيره هرموزبه مركزيت جرون) و بيرونات( تمامي سرزمين هاي شمالي و جنوبي تحت فرمان ملوك هرموز) مي خواندند. پس از انتقال مركز فرمانروايي، ملوك هرموز در پي توسعه قلمرو خود در جزاير، سواحل و پس كرانه هاي خليج فارس برآمدند و موفق شدند رقباي سياسي و تجاري و دريايي خود يعني ملوك كيش و قشم را حذف نمايند. ملوك هرموز همواره نام جرون را به عنوان مركز جزيره هرموز حفظ كردند و پس از ويراني هرموز به دستور شاه عباس اول، به بندر تازه ايجاد شده اي كه به نام شاه صفوي، بندرعباسي خوانده مي شد منتقل شدند. مهاجران هرموزي اين بار نيز نام جرون را از جزيره هرموز به بندر جديد منتقل كردند. قرن ها پس از فروپاشي هرموز، حتي در تقسيم بندي مناطق جغرافيايي دوره قاجاريه نيز به جرونات اشاره شده است. بناي مركز حكومت و مراكز بازرگاني در جوار خورها با فاصله اندكي از دريا، انتقال به جزيره هرموز براي دفع تهديد حملات نظامي، احداث قلعه هاي متعدد در مسيرهاي بازرگاني، ايجاد ناوگان دريايي نظامي براي امنيت دريانوردي و بازرگاني، احداث آب انبارها، باراندازها و كاروانسراها براي رفاه كاروان هاي تجاري، تساهل و تسامح ديني و مذهبي، روحيه مردمداري حاكمان، دادن باج و خراج ساليانه و تعاملات اقتصادي با حكومت هاي مركزي ايران، بهره گيري از دانش و فهم درست مفهوم حكمراني و قرار گرفتن در كانون فرهنگي مشترك و هم پوشاني اقتصادي و تحقق عدالت به مثابه فضيلت حكمرانان و نيز آزادي اديان و مذاهب و تضمين سرمايه بازرگانان، دفع تهديدات و ايجاد امنيت همگي در سايه دقت نظر ملوك هرموز در انتخاب مركز فرمانرواييشان شكل گرفت.

1403/10/02

ابراهيمي

77169