چكيده
همگام با توسعه فناوري اطلاعات و ارتباطات در دو دهه اخير، فرصت هاي آموزش از دور با توسعه فناوري ارتباطات، ارزش بيشتري يافته و دسترسي به امكانات آموزش عالي غيرحضوري از طريق دانشگاه¬هاي مجازي، فضاي رقابتي بين دانشگاه هاي كشورهاي مختلف را پيچيده تر نموده است، همچنين فرايند جهاني سازي به كاهش نقش مرزها در كنترل و جابجايي متقاضيان آموزش عالي منجر شده و به تدريج با پيوستن همه كشورها به سازمان تجارت جهاني (وتو) از نظر اقتصادي، هزينه هاي تحصيل در كشورهاي مختلف به هم نزديك مي شود و كيفيت آموزش عالي به عنوان يك شاخص، وزن بيشتري در معيارهاي قضاوتي متقاضيان پيدا مي كند. از اين رو بسياري از صاحبنظران معتقدند كه نظام آموزش عالي به طور عام و آموزش از دور به طور خاص وارد دنياي جديدي شده است كه رقابت در كيفيت و پاسخگويي به نيازهاي افراد جامعه از مشخصه هاي آن محسوب مي شود؛ از اين رو اگرچه تلاش براي تدوين نظام ارزيابي عملكرد دانشگاه ها، روندي نسبتاً نو محسوب مي شود، اين مهم در دانشگاه هاي مجازي كه شيوه اي نوپا در نظام آموزش عالي مي باشند از نوآوري بيشتري برخوردار است. تحقيق حاضر با هدف ارزيابي كيفيت دانشگاه هاي مجازي و ارائه الگويي جهت تعالي كيفي در اين دانشگاه ها، به دنبال تدوين شاخص هايي براي ارزيابي كيفيت و تعالي آن در دانشگاه هاي مجازي است. در اين پژوهش كه با روش توصيفي و به شيوه پيمايشي انجام پذيرفت، به منظور بررسي اولين سوال، مبني بر اينكه "كيفيت دانشگاه مجازي از چه مطلوبيتي برخوردار است؟" شش سوال فرعي مطرح شد و داده ها از طريق پرسشنامه محقق ساخته با مقياس ليكرت كه پايايي و روايي آن نيز مورد تائيد قرار گرفت، ميان يك نمونه 600 نفري از دانشجويان دانشگاه هاي مجازي كه به روش نمونه گيري تصادفي طبقه اي از ميان جامعه آماري پژوهش كه شامل كليه دانشجوياني است كه در سال تحصيلي 92-93 در دانشگاه هاي (تهران، علوم و حديث شهرري، شيراز، صنعتي اميركبير و علم و صنعت) به صورت مجازي در مقاطع مختلف تحصيلي به تحصيل اشتغال دارند، جمع آوري گرديد و در نهايت داده هاي جمع آوري شده، مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت.براي تجزيه و تحليل داده هاي پژوهش از آزمون هاي كلوموگروف- اسپيرنوف، t تك نمونه اي، تحليل واريانس يك راهه، توكي، فريدمن، ضريب همبستگي پيرسون، رگرسيون خطي چندمتغيره، رگرسيون خطي ساده استفاده شد. نتايج نشان داد كه سطح كيفيت مشاهده شده در دانشگاه هاي مجازي مورد مطالعه در حد متوسط رو به بالا مي باشد. همچنين با استفاده از روش متدولوژي مدل يابي معادلات ساختاري، مدلِ ارزيابيِ كيفيت در دانشگاه هاي مجازي تدوين شد. نتايج آزمون تحليل مسير در حالت تخمين معني داري مدل، حاكي از آن است كه به ترتيب شاخص هاي (راهبردها، سياست ها و اهداف كلي، زيرساخت هاي پشتيباني، عوامل اقتصادي، عوامل انساني، مديريت و رهبري، زيرساخت فناوري) اثري معني دار بر (كيفيت دانشگاه) دارند.همچنين به منظور بررسي سوال دوم، مبني بر اينكه "مدل تعالي كيفيت در دانشگاه هاي مجازي چيست؟" با استناد به يافته هاي سوال اول درخصوص ميزان تاثير هر يك از شاخص ها در كيفيت و با بهره گيري از متدولوژي معادلات ساختاري، مدل تعالي كيفيت در دانشگاه هاي مجازي نيز تدوين شد، اين مدل نشان دهنده آن است كه شاخص راهبردها، سياستها و اهدافكلي به عنوان يك متغير كليدي بر كيفيت دانشگاه مجازي تاثير مي گذارد. همچنين شاخص زيرساخت پشتيباني نيز، علاوه بر تأثير مستقيم، بصورت غير مستقيم (با واسطه متغير راهبردها، سياستها و اهدافكلي) بر كيفيت دانشگاه مجازي تأثير مي گذارد، ساير شاخص ها نيز علاوه بر تأثير مستقيم، به صورت غير مستقيم (با واسطه دو متغير راهبردها، سياستها و اهدافكلي و زيرساختهاي پشتباني) بر كيفيت دانشگاه مجازي تأثير گذارند. لذا با تاكيد بر روي هر كدام از شاخص ها مي توان به حركت در مسير تعالي كيفيت ادامداد و اميدوار بود كه با حركت در اين مسير، دانشگاه هاي مجازي مي توانند علاوه بر غلبه بر انتقادات وارده به خود توسط منتقدان، با دانشگاه هاي سنتي رقابت نموده و حتي در كيفيت از آنان پيشي بگيرند.واژه هاي كليدي:ارزيابي، كيفيت، تعالي كيفي، دانشگاه هاي مجازي
