چكيده
مسجد به عنوان يكي از مهمترين نهادهاي ديني – فرهنگي ايران در عصر قاجار، علاوه بر كاركرد ديني، داراي كاركردهاي متنوع آموزشي، تربيتي، رسانه اي، اجتماعي و سياسي بود. با عنايت به اين كه تنوع نقش هاي مسجد متأثر از زمينه ها و شرايط اجتماعي بود، با بروز تغييرات اجتماعي كه در نتيجۀ فرآيند اصلاحات در دورۀ قاجار به وجود آمد، بايد انتظار داشت كه آثار اين تغييرات در كاركردهاي مسجد هم كه جايگاهي مهم در نظام اجتماعي جامعۀ ايران در عصر قاجار داشت، بازتاب يابد. در رسالۀ حاضر، كاركردهاي سياسي – اجتماعي مسجد با تأكيد بر اين مسأله مورد پژوهش قرار مي گيرد كه:آيا با تغيير شرايط اجتماعي جامعۀ ايران در عصر قاجار،تغييري در كاركردهاي سياسي-اجتماعي مسجد ايجاد شد؟.با عنايت به اين كه، مسجد در دورة قاجار در فقدان برخي از نهادها، كاركردهاي آن ها را در زمينه هاي اجتماعي و سياسي بر عهده گرفته بود، با ورود عناصر تمدن جديد مانند مدارس و رسانه هاي نوين بخشي از كاركردهاي مسجد محدود و به نهادهاي تازه تأسيس واگذار و در بخش هايي ديگر كاركردهاي پيشين خود را حفظ كرد. هدف اين پژوهش، تدارك زمينه هاي لازم براي مطالعات مربوط به نقش و جايگاه نهادهاي اجتماعي در جامعۀ ايرانِ عصر قاجار، جمع آوري اطلاعات لازم براي تدوين تاريخ نهادهاي اجتماعي در ايرانِ دورۀ قاجار و نيز بازشناسي كاركرد هاي مسجد در جامعۀ ايران است. روش تحقيق در اين پژوهش توصيفي – تحليلي و روش گردآوري داده ها كتابخانه اي است.كليد واژه ها : مسجد،كاركرد سياسي – اجتماعي،روحانيون،اصلاحات،قاجاريه.
