چكيده
شيخ عبيدالله، فرزند سيد طه، از بزرگ¬ترين رهبران فرقه نقشبندي در كردستان عثماني و ايران در نيمه دوم قرن نوزدهم بود. او با استفاده از تحولات ايجاد شده در ساختار سياسي ـ اقتصادي دولت عثماني، توانست توان سياسي، اقتصادي و نيز نفوذ معنوي خود را افزايش دهد. او پس از جنگ روسيه و عثماني در سال¬هاي 1295-1294ه.ق به بزرگ¬ترين رهبر قدرتمند در كردستان عثماني تبديل شد. وي در شعبان و رمضان 1297 سران اقشار مختلف كُردِ ايران و عثماني را به مركز قدرت خود؛ يعني روستاي نهري دعوت كرد و نيات خويش را در ايجاد حكومتي مستقل اعلام كرد. شيخ سرانجام در ابتداي شوال 1297 در دو جبهه وارد مناطق كردنشين آذربايجان شد و شهرهاي اشنويه، ساوجبلاغ (مهاباد كنوني)، مياندوآب را تصرف كرد و توانست شهرهاي مراغه، بناب و اروميه را براي مدتي محاصره نمايد. در مقابل، دولت ايران با اعزام نيروي فراوان و صرف هزينه گزاف شورش او را سركوب نمود. هدف اين تحقيق تصحيح نسخه¬اي خطي تحت عنوان «گزارش وقايع فتنه شيخ عبيدالله و اكراد» كه شامل مجموعه اسنادي ارزشمند در باب روند شورش در ايران از اواخر رمضان 1297 تا پايان صفر 1298 است. اهميت اين مجموعه آن است كه حدود 800 سند از فرامين، دستورالعمل¬ها و گزارش¬هاي شاه، وزراء، وليعهد و ديگر كارگزاران آذربايجان و فرماندهان ارشد نيروهاي اعزامي به مناطق كردنشين آذربايجان را شامل مي¬شود. اين اسناد رسمي و دولتي، نگاه دولتمردان ايران را در باب شورش مذكور و نحوه برخورد با آن را مشخص مي¬كنند و براي شناخت شورش بسيار حائز اهميت¬اند. سؤال اصلي اين تحقيق اين است كه شورش شيخ عبيدالله در ايران چه روندي پيمود و واكنش شاه و دولتمردان ايران در قبال آن چه بود؟ اسناد موجود در اين مجموعه خطي نشان مي¬دهند كه شيخ عبيدالله نقشبندي با استفاده از توان بالقوه و نفوذ فراوان خود در راستاي بسيج توده¬ها و ايجاد شبكه¬هاي گسترده¬ از مريدان و خليفه¬ها در دو سوي مرز ايران و عثماني، اتحادي شكننده از اقشار مختلف كُرد ايجاد نمود و از اين طريق درصدد برآمد حكومتي مستقل تأسيس نمايد. شيخ به دنبال پيگيري اهدافش، نارضايتي تعدادي از سران كُرد منطقه مكري از عملكرد حاكم ساوجبلاغ را بهانه قرار داد و سمت و سوي شورش را به اين منطقه كشانيد. حكام ايراني نيز تا مدت¬ها پس از شورش از اهداف اصلي شيخ برداشت صحيحي نداشتند و اقدام او را نوعي تجاوز سرحدي تعبير مي¬كردند. بسيج تعداد زيادي از نيروهاي نظامي ايران به فرمان شاه، ناهمگوني نيروهاي شيخ و رايزني پيوسته وزارت امور خارجه ايران با دولت¬هاي عثماني، روسيه و بريتانيا اقدامات او را با شكست رو¬به¬رو كرد. واژگان كليدي: شيخ عبيدالله نهري، كرد، كردستان، ايران، عثماني
