چكيده
استويا گياه علفي چند ساله با نام علميStevia rebaudiana گياهي از خانواده آستراسه و بومي كشور آمريكا است كه به عنوان گياهان دارويي و خوراكي كاربرد دارد. روشهاي تكثير رويشي در شرايط طبيعي در برخي از گياهان از جمله استويا كارآمد نبوده و بهترين روش تكثير استفاده از تكنيك كشت بافت مي¬باشد. با توجه به پيشرفت¬هاي اخير در زمينه فنون كشت بافت و استخراج متابوليت¬هاي ثانويه از اين طريق، در اين پژوهش ريزنمونه گياه مذكور از نظر كالوسزايي و متابوليت¬هاي ثانويه فرار مورد بررسي قرار گرفت. تيمارهاي هورموني بكار رفته براي القاء كالوس در اين تحقيق شامل تركيب هر يك از هورمون¬هاي اكسيني 2،4-دي كلروفنوكسي استيك اسيد (2,4-D)، نفتالين استيك اسيد (NAA) و ايندول بوتيريك اسيد (IBA) با هورمونهاي سيتوكينيني بنزيل آمينوپورين (BAP) يا كينتين (KIN) در غلظتهاي مختلف (5/0، 1، 5/1، 2 ميلي-گرم بر ليتر) بود. همچنين تأثير غلظتهاي 1 ميليگرم در ليتر هر يك از هورمونهاي ذكر شده نيز به تنهايي روي كالوسزايي استويا مورد بررسي قرار گرفت. آزمايش در قالب يك طرح تصادفي با 78 تيمار و 3 تكرار انجام گرفت. در مرحله دوم پژوهش، بررسي¬هاي لازم جهت وجود متابوليت¬هاي ثانويه در كاالوس¬هاي حاصل از تيمارهاي NAA/KIN، NAA/BAP، IBA/KIN و IBA/BAP انجام شد. نتايج نشان داد كه استفاده از هورمون¬هاي 2،4-دي كلروفنوكسي استيك اسيد (2,4-D)، نفتالين استيك اسيد (NAA)، ايندول بوتيريك اسيد (IBA)، بنزيل آمينوپورين (BAP) و كينتين (KIN) اثرات متفاوتي در توليد كالوس در گياه مذكور دارد. بالاترين مقدار كالوس¬زايي براي استويا به ترتيب در غلظت 5/1 ميلي¬گرم بر ليتر NAA با 2 ميلي¬گرم بر ليتر BAP، 1 ميلي¬گرم بر ليتر IBA با 5/1 ميلي گرم بر ليتر BAP، 1 ميلي¬گرم بر ليتر NAA با 5/0 ميلي¬گرم بر ليترKin، 2 ميلي¬گرم بر ليتر IBA با 1 ميلي¬گرم بر ليترKin و 5/0 ميلي¬گرم بر ليتر 2,4-D با 1 ميلي¬گرم بر ليتر BAP و 5/1 ميلي¬گرم بر ليتر KIN مشاهده شد كه با ساير تيمارها اختلاف معنيدار نشان دادند. كمترين مقدار كالوس نيز در به ترتيب تيمارهاي IBA با غلظت 5/0 ميلي¬گرم بر ليتر و KIN با غلظت 5/0 ميلي¬گرم بر ليتر، 2,4-D با غلظت 2 ميلي¬گرم بر ليتر و BAPبا غلظت 2 ميلي¬گرم بر ليتر، 2,4-D با غلظت 2 ميلي¬گرم بر ليتر و KIN با غلظت 2 ميلي¬گرم بر ليتر، NAA با غلظت 5/0 ميلي¬گرم بر ليتر و KINبا غلظت 5/0 ميلي¬گرم بر ليتر، NAA با غلظت 5/0 ميلي¬گرم بر ليتر و BAPبا غلظت 5/0 ميلي¬گرم بر ليتر و IBA با غلظت 2 ميلي¬گرم بر ليتر و BAP با غلظت 5/0 ميلي¬گرم بر ليتر مشاهده شد. بررسي تأثير هورمونهاي اكسيني و سيتوكينيني به صورت غيرتركيبي بر روي توليد كالوس نشان داد كه تيمارهاي اكسيني بطور قابل توجه سبب القاي كالوس در گياه استويا شد. در حالي كه در تيمارهاي حاوي سيتوكينين فرايند القاي كالوس مشاهده نگرديد. جهت استخراج اسانس از كالوس، از بهترين كالوس¬ تيمار به ترتيب NAA با غلظت 2 ميلي¬گرم بر ليتر و KIN با غلظت 5/0 ميلي-گرم بر ليتر، تيمار NAA با غلظت 2 ميلي¬گرم بر ليتر و BAP با غلظت 5/0 ميلي¬گرم بر ليتر، تيمار IBA با غلظت 2 ميلي¬گرم بر ليتر و KINبا غلظت 2 ميلي¬گرم بر ليتر و تيمار IBA با غلظت 2 ميلي¬گرم بر ليتر و BAPبا غلظت 2 ميلي¬گرم بر ليتر استفاده شد. بررسي تركيب شيميايي با استفاده از دستگاه GC-MS نشان داد كه اسكوالن، 8،1-سينئول، كاريوفيلن اكسايد، نونادكان، نفتالن، كاريوفيلن، بتا-فارنسن، لينالول، كانديوئيك¬¬ اسيد، گاما-سيس-سسكوئي سيكلوژرانيول،¬ نونادكان، ترانس-آلفا-برگاموتن، بتا-ايونون، سلينن، بتا-المان، الفا-كوپان و فيتول از اجزاي اصلي اسانس كالوس مي¬باشند.
كليد واژگان: استويا ربوديانا، كشت بافت، تنظيم كننده¬هاي رشد، كالوس، باززايي، متابوليت ثانويه فرار
