3590پ

Research on Attarʹs View of Science and Philosophy

كارشناسي ارشد

الهيات و معارف اسلامي - اديان و عرفان

دانشگاه پيام نور اصفهان

1398

159ص.

جلالي ، عليرضا

مؤمني ، ناصر

145-149

Attar, Science, philosophy, epistemology, love, epistemology, love, self-knowledge, worldview

عقل با تمام ابعاد معنايي خود از جمله كلمات كليدي در گفتمان عاشقانه عرفان است كه به طور كلي بيشتر از آن كه مورد مدح و ستايش قرار گيرد مورد اتهام و انتقاد بوده است. بحث نكوهش عقل در شعر عرفاني قرن پنجم به بعد و در شعر عرفاني چون عطار نيشابوري بيش از هر چيز ريشه در آراء اشاعره و رويارويي آنان در برابر معتزله دارد با اين حال قدمت ستيز عقل يا منطق و فلسفه با «ايمان» به بيش از اسلام باز مي‌گردد. اما نكته قابل توجه در تقابل عقل با عشق اين است كه نكوهش عقل خود به خود و غيرمستقيم ستايش چيز ديگري را به همراه دارد كه ممكن است در نخستين مراحل نام آن عشق نباشد بلكه ايمان يا هدايت باشد. در ديدگاه عطار در باب عقل در ديوان، كه مجموعه غزل‌هاي اوست به ندرت به تحقير عقل پرداخته است زيرا غزل‌ها اساساً براي او پرداختن به ساحت عشق است و آن مرتبه‌اي است كه عقل پشت سر نهاده است. از اين‌رو در ديوان عطار عجز و حيرت و مستي و ديوانگي عقل در خدمت تعظيم عشق است و مذمتي هم اگر از عقل صورت مي‌گيرد از اين منظر است. عطار به طور كلي نافي هر نوع عقلي نيست او توانايي عقل را در مقايسه با عشق محدودتر مي‌يابد اين به معني تضاد وجداني عقل و عشق نيست بلكه قلمرو هر كدام از اين دو متمايز است و عشق در مرتبه‌اي بالاتر از عقل جاي مي‌گيرد بنابراين قلمرو عشق اگرچه متمايز و گسترده‌تر از عقل است اما در امتداد عقل سالم و جان ساز قرار دارد در اين منظر عقل در سفري كه عشق خوانده مي‌شود مانعي است كه اگر بتوان از آن به اهرمي براي پرش استفاده كرد و آن را مهار نمود كارساز است ولي چنانچه پا را از گليم خود فراتر گذاشت رهزن است و سد راه، و از اين‌رو در مقابل عشق قرار مي‌گيرد. با وجود اذعان به ناتواني و عجز عقل در راه عشق عطار عقل را نيز يكسره نكوهش و طرد نمي‌كند و كارايي و ارزش آن را زير سؤالنمي‌برد بلكه ضمن بيان ويژگي‌هاي عقل و ارزش‌هاي آن، اتكاي به عقل را در راه رسيدن به حقيقت كامل و وافي نمي‌شمارد. در انديشه عطار مراد از علم، دو علم شريعت و علم طريقت است، كه علم شريعت را بايد با رجوع به سنت پيامبر (ص)، فقها، مفسران و محدثان و علم طريقت را از طريق شيخ بايد اخذ كرد. عطار ملازمت و مقارنت علم و عمل را از شروط مهم در سلوك عرفاني مي‌داند از نظر او علم سرمايه سلوك است و بي آن سالك مانند گداي بي‌سرمايه است كه نه تنها فايده‌اي بر سلوك جاهلانه مترتب نيست و رهايي‌بخش نمي‌باشد بلكه سالك را گمراه مي‌كند.

1398/11/8

58922