پويايي فقه از منظر امام خميني (ره) و آيت‌الله خوئي

فقه، همان فهم نسبت به مسأله‎اي است و در معناي خاص، درك مسائل ديني است. فقه در معناي خاص، به دو قسم؛ فقه سنتي و فقه پويا تقسيم مي‌گردد. فقه سنتي، فقهي است كه در استنباط احكام و قوانين، صرفاً پايبند قرآن و سنت است. فقه پويا، فقهي به‌دوراز جمود و ايستايي است كه قوانين خود را با بهره‌گيري از قرآن و سنت، موافق با شرايط زمانش، به‌روزرساني مي‌كند. بااين‌وجود، ميان فقه سنتي و فقه پويا شكاف يا اختلاف محسوسي ديده نمي‌شود. فقه پويا از مسير فقه سنتي مي‌گذرد، ولي بايد اين عناصر بدان افزوده شود؛ اجتهاد، عقل، عرف، زمان و مكان، مصالح و مفاسد. همچنين عوامل تأثيرگذار بر فقه پويا شامل: حيات مجتهد، موضوع شناسي روزآمد، حكم شناسي، كاوش در احكام هستند. اين پروژه به دليل اهميت فقه پويا در استنباط احكام، به دنبال تبيين فقه پويا در آثار امام خميني و آيت‌الله خويي است. امام خميني و آيت‌الله خويي، بر اين اصل كه فقه سنتي پايه‌ي فقه پوياست، اتفاق‌نظر دارند. با پيروزي انقلاب اسلامي به رهبري امام خميني (ره) و مواجه شدن فقه با عرصه‌ي اجرا و مديريت، جامعه اين ضرورت را كه فقه با هر زمان و مكان و تغيير موضوعات، نيازمند فتاوي جديد و متناسب است را برملا كرد. بدين‌جهت امام خميني (ره)، احكامي در راستاي مصاديقي چون: مجسمه‌سازي، بازي شطرنج، صدور فتواي حليت، موسيقي، احتكار به هر كالاي ضروري، امكان الزام كاري تا به دستمزد معيين، اجاره، تخريب مساجد براي ساخت خيابان، محدوديت احياء اراضي اموات را در فقه پويا صادر كردند. آيت‌الله خويي نيز در عين تقيد به چارچوب احكام مستند از قرآن و سنت، دارنده‌ي نظرياتي نوين در باب مسائل مستحدثه و استفتائات مي‌باشند. فتواهاي ايشان قائل به دو عنصر زمان و مكان، بنابر مصلحت هستند. ايشان، از احكام جديدي چون: فروش خون، اهداي اعضاي بدن ميت، سقط جنين، در زمينه‌ي فقه پويا كه متناسب با نياز جامعه‌ي زمانشان بوده، غافل نبوده‌اند. افكار فقهي اين فقيه با استقبال روبرو بوده است. ايشان نيز، موافق با نهاد مرجع تقليد در دوران غيبت، در اموري كه تحقق آنها در جامعه ضروري است، هستند. در مجموع، در مقايسه‌ي آثار اين دو عالم، مشاهده مي‌گردد كه هردو پايبند به فقه سنتي هستند و توجه ويژه به فقه پويا دارند. اگرچه كه به‌نظر مي‌رسد فقه پويا در آثار امام خميني پررنگ‌تر است، ولي فقه سنتي در آثار آيت‌الله خويي بيشتر جلوه‌گري مي‌كند.

1396/05/14

علي فاني

41791