PIR 1394-4/1

كارشناسي ارشد

ادبيات فارسي

آمل

1390-1394

1394

عالي

116ص.

مصطفي گرجي

حسين فاميليان

يكي از پژوهش‌هاي جدّي در نوع ادبي الهي‌نامه‌ها، تحليل اين دسته از متون بر مبناي سبك و عناصر سبك‌شناختي به‌ويژه سبك‌شناسي لايه‌اي (در حوزه‌هاي پنج‌گانه آوايي، واژگاني، نحوي، بلاغي و ايدئولوژيكي) است كه در اين پژوهش، به بررسي سبك‌شناسي لايه‌اي مناجات‌نامه¬ي خواجه عبدالله و الهي‌نامه¬ي علّامه حسن‌زاده آملي پرداخته‌ايم. روش تحقيق، توصيفي- تحليلي است. كاربرد آواها و اصوات در هر دو اثر اختلاف چنداني نداشته و نوع واژگان منتخب هر دو متن نيز مشابهت‌هاي فراواني دارد. هر دو در موارد معدود از رمزگان عرفاني بهره برده و از كلمات و اصطلاحات بي‌نشان استفاده كرده‌اند. بررسي ساحت نحوي اين متون نشان مي‌دهد كه در مناجات‌نامه صداي دستوري، جزمي و قاطع و يك‌سويه و در الهي‌نامه، صداي دستوري منفعل بوده و نويسنده¬ي الهي‌نامه گفتماني دوجانبه ميان خود و مخاطب برقرار كرده است. به‌طوركلّي خلاقيّت‌هايي در متن الهي‌نامه در بخش دستوري مشاهده ‌شده حال‌آنكه در مناجات‌نامه، نحو طبيعي رعايت شده و از هنجارهاي زبان معيار فراتر نرفته است. به لحاظ بلاغي در هر دو اثر تكيّه بر صنايع لفظي و جنبه‌هاي موسيقايي آن (انواع تكرار، تناسبات آوايي و...) بوده و اين حاكي از آن است كه در گونه مناجات‌ها موسيقي نقش بسزايي دارد. بررسي‌ها نشان داد كه در اين دسته از متون، گرايش به صنايع لفظي بيش از معنايي بوده است. بررسي لايه¬ي ايدئولوژيك دو متن نيز نشان داد در مناجات‌نامه، تمايلات جزم انديشانه و تعالي¬گراي خواجه در سطوح مختلف سبكي برجسته است؛ حال‌آنكه در الهي‌نامه مخاطب و نويسنده يكسان تلقّي شده و نويسنده قصد برتري‌جويي و اثبات عقيده خود را ندارد. تفاوت خطاب‌هاي دو نويسنده در آن است كه علّامه تلاش كرده است به‌طور غيرمستقيم و پوشيده و كلّي، رفتارهاي بشري را موردانتقاد قرار دهد و در مناجات‌نامه نويسنده همچون خطيب تلاش مي‌كند كنش‌ها و واكنش‌هاي مخاطب خود را با تندي و گاه ستيزمندانه واكاوي كند.

1394/12/4

عبداله زادگان

29577