روح و جايگاه آن در آثار عرفاني تا قرن ششم

اعتقاد به وجود روح و جاودانگي آن، حيطه‏ي فرهنگي و ديني وسيعي را از زمان‏هاي پيش از تاريخ مكتوب بشر تا ظهور اديان بزرگ توحيدي در برمي گيرد و اين اعتقاد انسان را به جستجوي شناخت اصل و منشا روح و راه رستگاري و كمال وي وامي دارد؛ اما چون اين مفهوم در حوزه‏ي ادراك عقل نمي گنجد، همواره در ابهام از آن سخن رفته است. با بررسي اساطير و آراي فلاسفه و متكلمان نيز هرچند شاهد اعتقاد به وجود و وجوب اين بعد ماورايي هستيم، اما به دليل تفاوت فرهنگ ملت‏ها، با اختلافاتي در باورهاي آنان درباره‏ي ماهيت، صورت و حتي تعدد ارواح رو به رو مي‏شويم.در شريعت اسلام، با استناد به آيات قرآن كريم و بهره مندي از تفسيرهايي كه دانشمندان علوم اسلامي از آيات مربوط به روح به معني جان و روان آدمي داشته اند نيز به اين ابهام پاسخي داده نمي‏شود؛ چنان كه خداوند خطاب به حضرت رسول اكرم (ص) و در پاسخ به سوال خلق از ايشان درباره‏ي ماهيت روح فرمود:" و يسئلونك عن الروح قل الروح من امر ربي و ما اوتيتم من العلم الا قليلا"... (اي رسول ما) تو را از حقيقت روح مي‏پرسند جواب ده كه روح از عالم امر خداست (و بي واسطه‏ي جسمانيات به امر الهي به بدن‏ها تعلق مي‏گيرد) و (شما پي به حقيقت آن نمي‏بريد زيرا) آنچه از علم به شما دادند بسيار اندك است (اسراء/85).دراين ميان و از آن جا كه عارفان بيش از همه درباره‏ي تجارب روحاني سخن گفته اند و استنباط‏هاي آنان از روح با تصاوير شاعرانه بيان مي‏شود و روح در نظر آنان با مضاميني ديگر (جان، نفس ناطقه، دل، قلب) ارتباط مي‏يابد، شايد بتوان در بررسي آثار ايشان به شناخت عميق تري از روح رسيد و با ادراك تجربه‏هاي روحاني آنان كه در تاويلات و تفسيرهاي عارفانه‏ي خود به صراحت يا به رمز بدانها مي‏پردازند به حقايق بيشتري دست يافت. روح در اعتقاد عرفا، لطيفه‎اي است كه خلقت او بيش از خلقت ابدان و منبع او عالم امر حضرت عزّت و اراده‎ي پروردگار بوده است. حقيقتي است كه از ماهيت و كيفيت او در آثار عرفاني سخن گفته نشده و عقل انسان از درك ماهيت وي عاجز است. عارفان او را قابل اسرار ربوبيت و حافظ احوال عبوديت نامند و سخن گفتن، تميز ميان اشيا و تذكر و تفكر و تدبّر كه از خواص وجود آدمي است همگي از صفات روح هستند.

فصل اول: روح دراساطير. فصل دوم: روح در اديان الهي. فصل سوم: روح در فلسفه و كلام. فصل چهارم: روح در عرفان اسلامي. فصل پنجم: نتيجه گيري

11489