تحليل محتواي كتاب هاي درسي دوره ي ابتدايي از منظر توجه به مفاهيم توسعه ي پايدار و ارائه ي راهكارهاي بهبود

Content Analysis of Elementary School Textbooks from the Perspective of Paying Attention to Sustainable Development Concepts an‎d Providing Improvement Strategies

كارشناسي ارشد

برنامه ريزي درسي - علوم تربيتي

دانشگاه پيام نور دامغان

1404

حميد شفيع زاده

پژوهش حاضر با هدف تحليل محتواي كتاب‌هاي درسي فارسي، علوم و مطالعات اجتماعي دوره ابتدايي از منظر ميزان توجه به اركان سه‌گانه توسعه پايدار (زيست‌محيطي، اجتماعي و اقتصادي) و با استفاده از روش آنتروپي شانون انجام شده است. جامعه آماري پژوهش شامل كليه كتاب‌هاي درسي پايه‌هاي اول تا ششم ابتدايي در سال تحصيلي 1403–1402 بوده و داده‌ها با بهره‌گيري از چك‌ليست تحليل محتواي محقق‌ساخته گردآوري شد. اين چك‌ليست بر اساس پنج دسته عملياتي‌شده مؤلفه‌هاي توسعه پايدار شامل مهارت‌هاي فردي–اجتماعي، عدالت و شهروندي، يادگيري پايدار، هويت و فرهنگ و نگاه كلان جهاني طراحي شده است كه هر يك در ارتباط با يكي يا چند ركن توسعه پايدار تفسير مي‌شوند. داده‌ها با استفاده از روش آنتروپي شانون مورد تجزيه و تحليل قرار گرفتند. يافته‌هاي پژوهش نشان داد توزيع مؤلفه‌هاي مرتبط با توسعه پايدار در كتاب‌هاي درسي دوره ابتدايي نامتوازن است. بر اساس ضرايب اهميت، بيشترين توجه به مؤلفه‌هاي مرتبط با ركن اجتماعي توسعه پايدار مشاهده شد؛ به‌گونه‌اي كه نگاه كلان و جهاني با تأكيد بر تفكر سيستمي (0.625)، يادگيري و روش‌هاي آموزشي پايدار با محوريت فعاليت‌هاي تجربه‌محور (0.535) و هويت و فرهنگ با تمركز بر بعد فرهنگي (0.545) بيشترين وزن را به خود اختصاص دادند. در مقابل، مؤلفه‌هاي مرتبط با عدالت و شهروندي (0.483) و به‌ويژه مهارت‌هاي فردي–اجتماعي (0.303) كه نقش اساسي در تحقق پايداري اجتماعي دارند، از توجه كمتري برخوردار بودند. در سطح خرد، نتايج نشان داد شاخص‌هاي كار تيمي (0.303) و مشاركت مدني (0.483) بيشترين فراواني را داشته‌اند، در حالي كه شاخص‌هاي مرتبط با مديريت پايدار منابع (0.120) و آموزش چندفرهنگي (0.211) كه به‌طور مستقيم با اركان زيست‌محيطي و اجتماعي توسعه پايدار مرتبط‌اند، كم‌توجه‌ترين مؤلفه‌ها بوده‌اند. همچنين، روند تحليل‌ها حاكي از افزايش تدريجي توجه به مؤلفه‌هاي توسعه پايدار در پايه‌هاي تحصيلي بالاتر است. از نظر محتوايي، كتاب علوم در آموزش تفكر سيستمي و روش‌هاي تجربه‌محور، كتاب مطالعات اجتماعي در تقويت هويت و مشاركت مدني و كتاب فارسي در انتقال ارزش‌هاي فرهنگي پيشتاز بوده‌اند. در مجموع، نتايج نشان مي‌دهد اگرچه كتاب‌هاي درسي دوره ابتدايي چارچوب اوليه‌اي براي پرداختن به مفاهيم توسعه پايدار فراهم كرده‌اند، اما اين توجه عمدتاً گزينشي بوده و فاقد نگاهي متوازن و يكپارچه به اركان سه‌گانه توسعه پايدار (زيست‌محيطي، اجتماعي و اقتصادي) است. غفلت نسبي از مؤلفه‌هاي زيست‌محيطي، آموزش چندفرهنگي، مديريت پايدار منابع و اهداف جهاني توسعه پايدار از مهم‌ترين كاستي‌ها محسوب مي‌شود. بر اين اساس، بازنگري برنامه درسي با رويكرد تعادل‌بخشي، يكپارچه‌سازي و تقويت مؤلفه‌هاي مغفول توسعه پايدار ضروري به نظر مي‌رسد

81726