25968پ

Elahiattanzieyidarmadresehfelsefi-kalamiheleh v payamadehaye an

دكتري

فلسفه و كلام اسلامي

دانشگاه پيام نور مركز تهران جنوب

1399-1400

1403/06/28

عالي

145ص

عباسي حسين آبادي، حسن

عباسيان چالشتري، محمدعلي

134-144ص

apophatic theology, divine attributes, denial of attributes from the essence, the significance of God's names, negative meaning, relative meaning, Ibn Sina, Nasir al-Din al-Tusi, Ibn Maytham al-Bahrani, FazilMiqdad

تهران جنوب

نصيرالدين طوسي و ابن ميثم بحراني پايه¬گذاران جريان «خردورزي فلسفي» در قرن هفتم در مدرسه‌ي¬ حلّه محسوب مي¬شوند. صفت بارز اين جريان فكري، توجّه جدّي به مباحث «امور عامّه» در كتب فلسفي است كه آثار آن در مسائل الهياتي نيز ديده مي¬شود. تلقّي خاص طوسي و بحراني از مفهوم «صفت» از جمله در دو كتاب قواعد العقائد و قواعد المرام في علم الكلام، به نظريه¬ي تنزيهي «نفي صفات از ذات» منتهي شد. همچنين پيروي ايشان از ديدگاه ابن سينا مبتني بر «محال بودن انتزاع مفاهيم مختلف از بسيط حقيقي»، معاني اسامي خداوند را به مفاهيم سلبي و اضافي پيوند زد، اما شهرت علّامه حلّي و تأكيد او بر «عينيت مصداقي صفات كمال با ذات و مغايرت مفهومي آن‌ها» سبب شد كه آراي تنزيهي مكتب حلّه، چندان شهرت نيابد. پژوهش پيش رو عهده¬دار تبيين ديدگاه تنزيهي طوسي و بحراني و شارح آراي آن دو فاضل مقداد است. اين پژوهش با «روش كتابخانه¬اي» و بر پايه¬ي آثار دست اوّل متفكّران بزرگ مكتب حلّه ـ و نه اقوال مشهور ـ انجام پذيرفته است. اهمّ يافته¬هاي پژوهشي آن است كه: محقّق طوسي طرح سه-گانه¬ي ابن سينا را در الفصول النصيرية به كار گرفت. البتّه او اسم جلاله¬ي اللّه را به نام «اسم ذات»، در دسته¬اي جداگانه¬اي قرار داد و طرح پيشين ابن سينا با تأكيد بر اسامي خداوند در نصوص ديني، به طرحي چهارگانه ارتقا يافت. بحراني نيز در شرح برخي خطبه¬هاي توحيدي نهج البلاغة بر نظريه¬ي «نفي صفات» به عنوان آخرين مرتبه¬ي اخلاص در معرفت، تأكيد فراوان نمود. گرچه رويكرد تنزيهي طوسي و بحراني در آثار حلّي و اغلب شاگردان او دنبال نشد؛ امّا فاضل مقداد كه جزو متفكّران طبقه¬ي آخر مكتب حلّه به شمار مي¬آيد، در خلال آثار كلامي خويش، با بيان¬هاي مختلف به شرح آراي تنزيهي طوسي و بحراني پرداخت. به نظر مي¬رسد فاضل مقداد از حيث وجودشناسي صفات الهي و تفسير احاديث مربوطه، تحت تأثير نظرات بحراني است ولي او از حيث معناداري صفات، در كتاب الأنوار الجلالية في شرح الفصول النصيرية با ادبيات ساده¬تري، طرح چهارگانه¬ي طوسي را در مورد معاني اسامي خداوند، تشريح كرده است.

1404/01/24

77742